Wspólnicy w prywatnej korporacji w USA najczęściej kłócą się nie wtedy, gdy spółka w USA upada, ale wtedy, gdy zaczyna zarabiać albo gdy jeden z udziałowców chce odejść. Shareholder agreement to dokument, który rozstrzyga te sytuacje z góry, zanim interesy stron się rozejdą.
W tym artykule wyjaśniamy, czym jest umowa akcjonariuszy w amerykańskiej korporacji, jakie postanowienia naprawdę mają znaczenie i na co muszą uważać polscy przedsiębiorcy, którzy zakładają lub kupują spółkę w USA.
Czym jest shareholder agreement
Shareholder agreement to prywatna umowa między akcjonariuszami w korporacji, która ustala, kto kontroluje spółkę, kto i komu może sprzedać akcje oraz co się dzieje, gdy jeden z akcjonariuszy odchodzi, umiera lub wchodzi w spór z pozostałymi. Nie jest rejestrowana w urzędzie stanowym i pozostaje poufna. Umowa działa obok dwóch innych korporacyjnych umów, dokumentów:
| Dokument | Kto go przyjmuje | Co reguluje |
|---|---|---|
| Certificate of Incorporation | Założyciele, składany w stanie | Podstawy: nazwa, liczba i rodzaje akcji, agent rejestrowy |
| Bylaws | Zarząd lub akcjonariusze | Wewnętrzna organizacja: zebrania, kworum, funkcje officerów |
| Shareholder agreement | Akcjonariusze między sobą | Kontrola, przenoszenie akcji, wyjście ze spółki, spory |
Jeśli Twoja firma w USA jest LLC, a nie korporacją, odpowiednikiem jest operating agreement. Pełni podobną funkcję, ale reguluje relacje członków (members), a nie akcjonariuszy. Więcej o tej formie piszemy w artykule Spółka LLC w USA.
Co się dzieje, gdy nie ma umowy shareholder agreement
Bez shareholder agreement o losie spółki w USA decydują ogólne przepisy stanu, w którym ją zarejestrowano. Są one pisane dla wszystkich korporacji, a nie dla Twojej, i w typowych kryzysach dają słabe odpowiedzi:
- Wspólnik umiera. Jego akcje dziedziczą spadkobiercy- często osoby, które nie znają biznesu, a zyskują prawo głosu i do dywidendy.
- Wspólnik się rozwodzi. W stanach z majątkiem wspólnym część akcji może przypaść byłemu małżonkowi.
- Wspólnik chce odejść. Nikt nie ma obowiązku odkupić jego akcji, a on nie ma komu ich sprzedać. Obie strony tkwią w spółce wbrew woli.
- Wspólnicy 50/50 się nie zgadzają. Zarząd nie podejmuje uchwał, a jedynym wyjściem staje się pozew o rozwiązanie spółki.
- Wspólnik sprzedaje akcje konkurentowi. Bez ograniczeń w przenoszeniu akcji pozostali dowiadują się o tym po fakcie.
Każdy z tych scenariuszy kończy się zwykle w sądzie, a amerykańskie procesy gospodarcze trwają latami i kosztują setki tysięcy dolarów. Umowa podpisana na starcie kosztuje ułamek tej kwoty.
Co powinna zawierać umowa akcjonariuszy
Dobrze przygotowany shareholder agreement odpowiada na siedem kwestii. Poniżej omawiamy każde z nich i podajemy rozwiązania stosowane w praktyce.
1. Kto zarządza spółką w USA
Akcjonariusze wybierają zarząd, a zarząd powołuje officerów (CEO, CFO). Umowa może z góry zagwarantować każdemu wspólnikowi miejsce w zarządzie i wskazać decyzje, które wymagają zgody większości kwalifikowanej lub jednomyślności. Typowo są to:
- emisja nowych akcji i przyjęcie inwestora,
- sprzedaż spółki lub jej kluczowych aktywów,
- zaciągnięcie kredytu powyżej ustalonej kwoty,
- zmiana profilu działalności,
- zatrudnienie członka rodziny wspólnika,
- wypłata dywidendy.
Takie prawo weta chroni wspólnika mniejszościowego przed decyzjami, które zmieniają charakter jego inwestycji.
2. Kto może kupić akcje w korporacji
Ograniczenia w przenoszeniu akcji decydują o tym, z kim będziesz prowadzić biznes za pięć lat. Najczęściej stosowane mechanizmy to:
- Right of first refusal– wspólnik, który znalazł kupca, musi najpierw zaoferować akcje pozostałym na tych samych warunkach.
- Right of first offer– wspólnik musi najpierw zaproponować akcje pozostałym, zanim zacznie szukać kupca na zewnątrz.
- Lock-up– zakaz sprzedaży akcji przez określony czas, np. przez pierwsze trzy lata.
- Zgoda na zbycie– każda sprzedaż wymaga zgody zarządu lub większości akcjonariuszy.
W Delaware ograniczenie jest skuteczne wobec nabywcy, jeśli zostało wyraźnie oznaczone na świadectwie akcji albo nabywca o nim wiedział. Ten szczegół łatwo przeoczyć przy wydawaniu akcji.
3. Kto odkupi akcje, gdy wspólnik odchodzi- klauzula buy-sell
Klauzula buy-sell to najważniejsza część umowy. Określa zdarzenia, po których spółka lub pozostali wspólnicy mają prawo albo obowiązek odkupić akcje: śmierć, trwała niezdolność do pracy, przejście na emeryturę, rozwód, upadłość, zakończenie zatrudnienia w spółce, zamiar sprzedaży akcji osobie trzeciej, naruszenie umowy. Prędzej czy później któreś z tych zdarzeń nastąpi.
Umowa musi też rozstrzygnąć, po jakiej cenie nastąpi odkup. Do wyboru są:
Sama formuła „wartość rynkowa” (fair market value) to za mało. Oznacza ona cenę, na którą zgodziliby się chętny kupujący i chętny sprzedający, działający bez przymusu i ze znajomością wszystkich faktów. Ta definicja jest tak ogólna, że bez wskazania konkretnej metody wspólnicy będą się spierać właśnie o cenę. Najczęściej stosowane metody:
| Metoda | Na czym polega | Kiedy się sprawdza |
|---|---|---|
| Wartość uzgodniona (agreed value) | Wspólnicy co roku podpisują aktualną cenę akcji | Małe spółki; ryzyko, że nikt nie zaktualizuje ceny |
| Wartość księgowa | Kapitał własny z bilansu | Prosta, ale zaniża wartość firm z marką i klientami |
| Skorygowane aktywa netto | Aktywa według wartości rynkowej minus zobowiązania | Spółki holdingowe, nieruchomościowe, inwestycyjne |
| Metoda porównawcza (rynkowa) | Ceny transakcji podobnych firm, np. wielokrotność EBITDA | Branże z wieloma porównywalnymi transakcjami |
| Kapitalizacja zysków | Typowy roczny zysk podzielony przez stopę kapitalizacji | Stabilne, rentowne firmy |
| Nadwyżka zysków (goodwill) | Aktywa netto plus wartość zysków ponad przeciętną: marka, patenty, znaki towarowe | Firmy usługowe i z silną marką |
| Zdyskontowane przepływy pieniężne (DCF) | Bieżąca wartość przyszłych dochodów | Firmy szybko rosnące |
| Zdolność do wypłaty dywidend | Ile zysku spółka może realnie oddać akcjonariuszom | Pakiety mniejszościowe |
Umowa może wskazać jedną metodę, kilka do uśrednienia albo niezależnego rzeczoznawcę, który dobierze metodę sam. W tym ostatnim przypadku warto ustalić, kto go wybiera i kto ponosi koszt wyceny.
Warto rozróżnić „dobre” i „złe” odejście. Wspólnik, który odchodzi z powodu choroby, dostaje pełną wartość akcji. Wspólnik zwolniony za nadużycie (for cause) może dostać mniej.
Kto kupuje: spółka czy wspólnicy
Umowa buy-sell występuje w trzech podstawowych formach:
- Stock redemption – akcje odkupuje sama spółka.
- Cross-purchase – akcje odkupują pozostali wspólnicy, każdy proporcjonalnie.
- Umowa mieszana – pierwszeństwo ma spółka. Akcje, których nie kupi, mogą nabyć wspólnicy, a resztę ostatecznie kupuje spółka. Ta forma pozwala wybrać najkorzystniejsze rozwiązanie dopiero w chwili odkupu.
| Odkup przez spółkę | Odkup przez wspólników | |
|---|---|---|
| Kto płaci | Spółka ze swoich środków | Wspólnicy z prywatnych, już opodatkowanych pieniędzy |
| Polisy na życie | Jedna na każdego wspólnika, właścicielem jest spółka | Każdy ubezpiecza każdego (4 wspólników = 12 polis) |
| Podstawa podatkowa nabywcy (basis) | Nie rośnie, choć udział procentowy pozostałych się zwiększa | Rośnie o zapłaconą cenę, co obniża podatek przy późniejszej sprzedaży |
| Wpływ wyroku Connelly | Polisa zwiększa wartość spółki do podatku od spadków | Polisa jest poza spółką i nie zwiększa jej wartości |
| Kontrola | Proporcje między pozostałymi wspólnikami się nie zmieniają | Proporcje mogą się zmienić, jeśli ktoś nie kupi swojej części |
Wybór to zwykle kompromis między podatkami a kontrolą nad spółką. W sprawie Connelly v. United States (2024) Sąd Najwyższy USA uznał, że polisa wypłacana spółce na odkup akcji zwiększa wartość spółki dla celów podatku od spadków. Po tym wyroku forma cross-purchase zyskała na popularności.
Skąd wziąć pieniądze
Najpierw trzeba oszacować, ile gotówki będzie potrzebne w chwili śmierci wspólnika: na cenę akcji, podatek od spadków i koszty postępowania spadkowego. Najczęściej lukę pokrywa polisa na życie wspólnika. Przy odejściu z innych powodów (emerytura, konflikt) odkup zwykle rozkłada się na raty, zabezpieczone wekslem (promissory note).
Podatki przy odkupie
- Wartość do podatku od spadków. Dobrze napisana umowa może przesądzić o wartości akcji zmarłego wspólnika dla celów podatku od spadków. Urząd skarbowy (IRS) uzna jednak tę cenę tylko wtedy, gdy jest rynkowa, wiąże strony za życia i po śmierci, a umowa nie służy przekazaniu majątku rodzinie poniżej wartości (sekcja 2703 Internal Revenue Code).
- Odkup na pokrycie podatków spadkowych. Gdy korporacja odkupuje akcje zmarłego, wypłata może zostać opodatkowana jak dywidenda. Wyjątkiem jest odkup do wysokości podatków spadkowych, kosztów pogrzebu i kosztów postępowania spadkowego – wtedy traktuje się go jak sprzedaż akcji, korzystniej podatkowo (sekcja 303 IRC, przy spełnieniu progów wartości).
- Wspólnik z Polski. Akcje amerykańskiej korporacji należące do osoby niebędącej rezydentem USA podlegają amerykańskiemu podatkowi od spadków. Kwota wolna wynosi tylko 60 000 USD, a stawka sięga 40%. Dla polskiego wspólnika finansowanie odkupu i ewentualnych podatków jest więc szczególnie ważne.
Zmiana umowy buy-sell i kilka umów naraz
Zmiana umowy cross-purchase wymaga zgody wszystkich wspólników. Zmiana umowy stock redemption wymaga jednomyślnej zgody akcjonariuszy, a nie tylko zarządu. Umowa mieszana wymaga zgody i akcjonariuszy, i spółki.
Nic nie stoi na przeszkodzie, by w jednej spółce działało kilka umów buy-sell, np. osobna dla wspólników założycieli i osobna dla inwestorów lub członków rodziny. Pozwala to dopasować cenę i warunki do sytuacji każdej grupy.
4. Co przy sprzedaży całej firmy – tag-along i drag-along
| Mechanizm | Kogo chroni | Jak działa |
|---|---|---|
| Tag-along | Mniejszość | Gdy większość sprzedaje akcje, mniejszość może dołączyć do transakcji na tych samych warunkach |
| Drag-along | Większość i kupującego | Gdy większość sprzedaje spółkę, może zobowiązać mniejszość do sprzedaży akcji na tych samych warunkach |
Kupujący zwykle chce nabyć 100% akcji. Drag-along sprawia, że wspólnik z 5% nie zablokuje transakcji. Tag-along sprawia, że ten sam wspólnik nie zostanie w spółce z nowym właścicielem, którego nie wybierał. Umowa powinna określić próg uruchomienia (np. sprzedaż przez posiadaczy ponad 66% akcji) i minimalną cenę.
5. Co, gdy wspólnicy nie mogą się porozumieć
Przy podziale 50/50 impas jest kwestią czasu. Umowa może przewidzieć:
- eskalację – rozmowa prezesów, potem mediacja,
- arbitraż – szybszy i poufny, w przeciwieństwie do procesu sądowego,
- klauzulę shotgun (Russian roulette) – jeden wspólnik podaje cenę za akcje, a drugi decyduje, czy po tej cenie sprzedaje, czy kupuje. Mechanizm zmusza do uczciwej wyceny, ale faworyzuje wspólnika z większą gotówką.
6. Kto dokłada pieniądze
Spółka będzie potrzebować kapitału. Umowa ustala, czy wspólnicy mają obowiązek dopłat (capital calls), co się dzieje, gdy ktoś nie dopłaci (rozwodnienie, pożyczka od pozostałych), oraz czy wspólnicy mają prawo pierwszeństwa przy nowej emisji (pre-emptive rights), żeby utrzymać swój udział procentowy. Te same postanowienia regulują politykę dywidendową.
7. Czego wspólnikom nie wolno
Umowa zwykle zawiera zobowiązanie do poufności, zakaz przejmowania klientów i pracowników (non-solicitation) oraz zakaz konkurencji. Ten ostatni wymaga ostrożności: jego skuteczność zależy od stanu, a niektóre stany, np. Kalifornia, co do zasady go nie uznają. Zakaz musi być rozsądny co do czasu, terytorium i zakresu.
Na co muszą uważać polscy przedsiębiorcy zakładający korporacje w USA
Najcześciej wzory umów z internetu zakładają, że wszyscy wspólnicy w korporacji są rezydentami w USA. Gdy choć jeden jest z udziałowców jest polskim podmiotem, pojawiają się dodatkowe problemy.
- S corporation a zagraniczni udziałowcy. Akcjonariuszem S corporation nie może być osoba bez statusu rezydenta podatkowego USA. Jeśli amerykański wspólnik sprzeda lub przekaże akcje osobie z Polski, spółka traci status S i jest opodatkowana jak zwykła C corporation. Umowa powinna zakazywać takich transferów.
- Prawo którego stanu. Umowa musi być zgodna z prawem stanu rejestracji spółki, a nie stanu, w którym działa biuro. Delaware pozwala np. na umowy, które ograniczają uprawnienia zarządu na rzecz akcjonariuszy. Inne stany są mniej elastyczne.
- Małżonkowie. W stanach z majątkiem wspólnym, a także przy polskiej wspólności majątkowej, warto uzyskać pisemną zgodę małżonka (spousal consent) na postanowienia umowy, zwłaszcza na przymusowy odkup akcji przy rozwodzie.
- Podatki po obu stronach. Wypłata dywidendy, odkup akcji czy ich dziedziczenie mają skutki podatkowe w USA i w Polsce. Umowę warto zestawić z umową o unikaniu podwójnego opodatkowania i skonsultować z doradcą podatkowym.
- Język. Wiążąca wersja powinna być po angielsku, bo w razie sporu będzie ją czytał amerykański sąd lub arbiter. Polskie tłumaczenie robocze pomaga wspólnikom zrozumieć, co podpisują, ale umowa powinna wprost wskazywać, że rozstrzyga wersja angielska.
- Spory na odległość. Wybierz miejsce arbitrażu i sposób doręczeń, który zadziała, gdy jeden ze wspólników mieszka w Polsce.
Jak przygotować shareholder agreement krok po kroku
Najlepszy moment na umowę to dzień założenia spółki albo wejścia nowego wspólnika- wtedy wszyscy są jeszcze zgodni. Proces wygląda zwykle tak:
- Spisz strukturę. Kto ma ile akcji, kto wniósł pieniądze, kto pracę, kto know-how lub klientów.
- Opisz role. Kto pracuje w spółce na pełen etat, kto jest inwestorem pasywnym, kto zasiada w zarządzie.
- Przejdź scenariusze. Dla każdego wspólnika odpowiedz: co, jeśli umrze, zachoruje, się rozwiedzie, zechce odejść, zacznie działać na szkodę spółki?
- Uzgodnij zasady wyceny i finansowania odkupu.
- Zdecyduj o wyjściu z inwestycji. Czy planujecie sprzedaż firmy, a jeśli tak, na jakich warunkach i od jakiego progu.
- Wybierz sposób rozwiązywania sporów.
- Zleć przygotowanie projektu prawnikowi z USA i sprawdź skutki podatkowe z doradcą.
- Zsynchronizuj dokumenty. Bylaws, certyfikaty akcji i rejestr akcjonariuszy muszą być spójne z umową.
- Wróć do umowy przy każdej rundzie finansowania, zmianie wspólników lub co dwa–trzy lata.
Shareholder agreement- doradztwo prawne
Cieszyński Law Group LLC obsługuje polskie firmy w trakcie zakładania firmy w USA i prowadzenie działalności poprzez korporacje w USA. Podczas projektów związanych z przygotowaniem shareholder agreement:
- omawiamy po polsku strukturę spółki i scenariusze, które umowa ma rozstrzygnąć
- przygotowujemy umowę po angielsku, zgodną z prawem stanu rejestracji spółki, z roboczym tłumaczeniem na polski,
- sprawdzamy spójność umowy z bylaws i dokumentami korporacyjnymi,
- weryfikujemy skutki podatkowe we współpracy z doradcą podatkowym w USA,
- przeglądamy umowy już podpisane i wskazujemy luki przed wejściem inwestora lub sprzedażą firmy.
Doradzamy polskim producentom, firmami technologicznymi i sklepom e-commerce, które wchodzą i działają na rynku amerykańskim.
Planujesz założenie spółki w USA ze wspólnikiem w USA albo masz umowę shareholder agreement, której nie jesteś pewien? Umów konsultację – odpowiadamy po polsku w ciągu 8 godzin.
FAQ shareholder agreement- najczęstsze pytania
Czy shareholder agreement jest obowiązkowy? Nie. Żaden stan nie wymaga jego zawarcia. Bez niego jednak spory rozstrzygają ogólne przepisy stanowe, które rzadko pasują do spółki z kilkoma wspólnikami.
Czym różni się shareholder agreement od operating agreement? Shareholder agreement zawierają akcjonariusze korporacji. Operating agreement zawierają członkowie LLC i reguluje on całe funkcjonowanie spółki, łącznie z tym, co w korporacji należy do bylaws.
Czy jednoosobowa korporacja potrzebuje takiej umowy? Na razie nie, ale warto ją przygotować, zanim do spółki wejdzie wspólnik, inwestor lub kluczowy pracownik z opcjami na akcje.
Czy wspólnik może sprzedać akcje bez zgody pozostałych? Bez umowy co do zasady tak. Umowa może wprowadzić prawo pierwszeństwa, lock-up lub wymóg zgody i w ten sposób kontrolować krąg akcjonariuszy.
W jakim języku sporządzić umowę? Wiążąca wersja powinna być po angielsku. Polskie tłumaczenie robocze ułatwia negocjacje, ale umowa powinna wskazywać, że w razie rozbieżności rozstrzyga wersja angielska.
Czy umowę można zmienić? Tak, w trybie, który sama przewiduje – zwykle za zgodą wszystkich lub większości kwalifikowanej akcjonariuszy. Warto ją aktualizować przy każdej zmianie składu wspólników lub rundzie finansowania.
Ile kosztuje przygotowanie umowy? Zależy od liczby wspólników i złożoności struktury. Wycenę przygotowujemy po krótkiej konsultacji.